بیشترین میزان خام فروشی نفت ایران با کمترین ظرفیت استخراج

۱۲۰ میدان نفتی ایران که ۲۸ میدان آن با همسایگان مشترک است، با ضریب بازیافت نفت متوسط ۲۷ درصدی، روزانه ۳ میلیون و ۹۵۰ هزار بشکه نفت تولید می‌کنند. یعنی تنها از ۲۷ درصد ظرفیت میدان‌های نفتی استفاده می‌شود. یعنی روزانه بیش از ۱۰ میلیون بشکه از دست می‌رود.

 

به گزارش شرق 24 و به نقل از تراز، بیش از ۱۱۰ سال از زمان حفر نخستین چاه نفتی در شهر مسجدسلیمان استان خوزستان می‌گذرد. دراین‌بین، صنعت نفت ایران فراز و نشیب‌های زیادی را طی کرده است که ملی شدن نفت از مهم‌ترین این حوادث است. هم‌اکنون گرچه ایران استقلال کاملی در مالکیت صنعت نفت دارد، اما متأسفانه درزمینهٔ بهره‌برداری دچار افت‌وخیزهای بسیاری است که زمینه غارت این سرمایه ملی را فراهم می‌کند.

پایین بودن «ضریب بازیافت» نفت در میدان‌های، یا به عبارتی بهره‌وری پایین و از بین رفتن مقادیر بسیار زیادی از حجم قابل‌استخراج میدان‌های، یکی از نمونه‌های بسیار قابل‌تأمل ضعف ساختاری سیستم استخراج سنتی نفت در ایران است. گفتنی است این امر در ۲۸ میدان‌های مشترک به‌شدت تأثیر و ضرر بیشتری به دنبال دارد.

به عبارتی درحالی‌که مسئولان نفتی ایران به دنبال کشف میدان‌های بیشتر برای افزایش مقدار تولید هستند، اما در سطح بین‌المللی روندی دیگری طی می‌شود. دیگر دولت‌ها سعی می‌کنند با بالا بردن ضریب بازیافت مخزن‌های میدان‌های، میزان درآمد نفتی و سود خود را بالا ببرند.

فاصله ضریب بازیافت متوسط ایران با دیگر کشورها

شاید برای شما هم سؤال پیش بیاید که «ضریب بازیافت» دقیقاً چیست و اصلاً به چه درد می‌خورد؟
ضریب بازیافت درواقع درصدی از ذخایر یک میدان است که امکان استخراج آن از طریق فشار طبیعی و یا از طریق شیوه‌هایی چون تزریق گاز، تزریق آب، تزریق پلیمر یا روش‌های دیگر امکان‌پذیر است. به عبارتی برفرض اگر یک میدان نفتی ۱۰۰ میلیارد بشکه نفت داشته باشد همه این مقدار قابل استحصال نبوده و با ضریب بازیافت متوسط فعلی (عدد ۲۷ درصد) در طول عمر این میدان حدود ۲۷ میلیارد بشکه آن استحصال می‌شود و بیش از ۷۳ میلیارد بشکه آن عملاً برداشت نمی‌شود.

در حال حاضر با توجه به روزانه سه میلیون و ۹۵۰ هزار بشکه ظرفیت تولید نفت خام ایران، میانگین ضریب بازیافت از مخازن نفتی حدود ۲۷ الی ۲۸ درصد است که این عدد در بعضی از میدان‌ها همچون اهواز و آسماری ۴۰ درصد و در لایه بنگستان هشت درصد برآورد می‌شود. بااین‌حال در سطح جهان میزان ضریب بازیافت در میدان‌های نفتی بین ۴۵ تا ۵۰ درصد بوده و به گفته مهدی عسلی مدیرکل سابق اداره امور اوپک و مجامع انرژی، این میزان در نروژ ۶۵ درصد است.

همچنین در کشورهای منطقه، عربستان در سال ۲۰۱۵ توانست میانگین ضریب بازیافت میدان نفتی عظیم غوار (بزرگ‌ترین میدان نفتی جهان) را به بیش از ۳۰ درصد برساند و در سال جاری (۲۰۱۷) این میزان به ۵۰ درصد رسیده است و در حال حاضر این کشور برای دستیابی به ضریب ۷۰ درصدی، برنامه‌ریزی‌های کلان زیرساختی را انجام داده است. گفتنی است در بین کشورهای حوزه خلیج‌فارس نیز این میزان بین ۳۰ تا ۴۰ درصد متغیر است.

بر اساس مطالعات، در آمریکا در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) ضریب بازیافت سه میدان نفتی سالت کریک (salt creek)  ۵۴ درصد،  مینز  (Means)  ۳۵ درصد و میدان نفتی جی (Jay) ۵۳ درصد بوده است که  برای سال ۲۰۲۰ عدد به ترتیب حدود ۶۳، ۴۳، ۵۸ درصد را پیش‌بینی کرده‌اند. برنامه‌ریزی فوق برای رشد سالیانه ۱ درصد ضریب بازیافت است.

افزایش ضریب بازیافت میدان‌های در بلاتکلیفی مجلس  و دولت

گفتنی است بیژن زنگنه (۲۳ بهمن ۹۵) درباره آمار کلان از دست رفتن ظرفیت میدان‌های، بیان داشته است: «ما میدانی همانند آزادگان داریم که حدود ۳۴ میلیارد بشکه نفت در آن کشف‌شده است اما برآوردهای که برای آن می‌شود این است که ۹۳ درصد این نفت زیرزمین می‌ماند و فقط هفت درصد را می‌توانیم با این روش‌های کنونی استخراج‌کنیم یعنی ۹۳ درصد آن از دست می‌رود».

پیش‌تر رستم قاسمی، وزیر وقت نفت در دولت دهم، درباره تأثیر رشد ضریب بازیافت گفت: «با تحقق افزایش ۱۰ درصدی ضریب بازیافت برداشت از مخازن، بهره‌وری حاصل از آن معادل ارزش فروش ۶۰ سال نفت ایران خواهد بود».

همچنین شهنازی زاده مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت در اظهاراتی مشابه، در یک مقایسه ملموس اقتصادی می‌گوید: «میزان افزایش تولید نفت در اثر یک درصد افزایش ضریب بازیافت، نزدیک به بودجه سالانه کل کشور خواهد بود».

قابل‌تأمل این‌که مسئله‌ای بااهمیتی همچون ضریب بازیافت میدان‌های نفتی در برنامه‌های توسعه از اهمیت کمی برخوردار بوده، تا جایی که بهمن‌ماه سال ۹۵ مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «تزریق گاز به میدان‌های نفتی لازمه تحقق تولید صیانتی» نسبت به کاهش تولید در صورت عدم تأمین گاز موردنیاز برای تزریق به مخازن نفتی جهت افزایش ضریب بازیافت هشدار داده است.

افزایش ۱ درصدی، راه‌حل پیش‌بینی‌شده طرح‌های توسعه بلندمدت

متأسفانه در برنامه پنجم و ششم توسعه این روند بسیار کند بوده و با اطلاع از وضعیت ۱۲۰ میان نفتی و ضریب بازیافت میانگین ۲۵ تا ۲۷ درصدی، در هر یک از برنامه‌ها، تنها افزایش یک‌درصدی (۱%) ضریب بازیافت در طول ۵ سال (کل برنامه) مطرح‌شده است. همچنین در ماده ۱۴ قانون برنامه چهارم نیز افزایش ضریب بازیافت به‌صورت کیفی آمده و مقدار پیشرفت آن در افق برنامه مشخص نیست.

درواقع تهیه‌کنندگان برنامه‌های توسعه، بدون توجه به تحولات جهانی درزمینهٔ انرژی، تحول در افزایش ضریب بازیافت را به‌صورت اتفاقی تحریر کرده‌اند و درواقع هدف‌گذاری برنامه‌های توسعه نه‌تنها هیچ افق روشنی را برای دولت (وزارت نفت) ترسیم نکرده است، بلکه از شرایط جهانی نیز  کاملاً بی‌خبر بوده است. گفتنی است در تهیه برنامه‌ها، گزارشی از وضعیت عملکرد و محقق شدن طرح توسعه قبلی ارائه نشده است و اطلاعاتی از برآورده شدن آرزوی رشد ۱ درصدی ضریب در برنامه پنجم نیست.

ماده ۱۳۰ قانون برنامه پنجم توسعه:

بند ث ماده ۴۸ قانون برنامه ششم توسعه:

جالب اینکه در «سند ملی راهبرد انرژی کشور» که سند چشم‌انداز بخش انرژی کشور است (ابلاغی مردادماه سال ۹۶) در افق ۲۵ ساله در بخش نفت و گاز «ضریب بازیافت» میدان‌های نفتی فقط ۵ درصد تا پایان افق زمانی سند یعنی سال ۱۴۲۰ پیشنهادشده است.

کم‌اهمیتی به افزایش ضریب بازیافت در قراردادهای نفتی

از بدیهیات تقویت اقتصاد درون‌زا و مقاومتی، کاهش اتکا به بیگانگان با انتقال فنّاوری در قراردادهای خارجی و افزایش بهره‌وری است. همچنین از مفاد متداول در قراردادهای بین‌المللی نفتی، افزایش ضریب بهره‌وری در استخراج و فرآوری است. جالب است که  به اذعان بعضی مدیران صنعت نفت، به دلیل تحریم‌های چندساله اخیر، این صنعت در ایران از دانش و فناوری‌های روز دنیا، عقب‌مانده و شرکت‌های کشورمان در حوزه فناوری‌های افزایش ضریب بازیافت -که عمدتاً IOR و EOR هستند- حرف چندانی برای گفتن ندارند. جالب این‌که در قراردادهای در حال اجرا ضریب بازیافت از چاه‌های نفتی در ایران زیر ۳۰ درصد تعریف‌شده‌اند.

هدررفت انرژی برخلاف مفاد اقتصاد مقاومتی است

در سایت‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی اهمیت ویژه‌ای به  بهره‌وری انرژی داده شده، به‌طوری‌که در ۴ بند از ۲۴ بند سیاست‌های اقتصاد مقاومتی (ابلاغی سال ۹۲) بر بهره‌وری و تقویت علمی صنایع و به‌ویژه در نفت و گاز تأکید شده است:

بند دوم سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی: «افزایش سهم تولید و صادرات محصولات و پیشتازی اقتصاد دانش‌بنیان»

بند سوم سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی: «محور قرار دادن رشد بهره‌وری در اقتصاد با تقویت عوامل تولید» 

بند ۱۴ سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی: «افزایش ذخایر راهبردی نفت و گاز کشور به‌منظور اثرگذاری در بازار جهانی نفت و گاز و تأکید بر حفظ و توسعه ظرفیت‌های تولید نفت و گاز، به‌ویژه در میدان‌های مشترک»

بند ۱۵ سیاست‌های ابلاغی اقتصاد مقاومتی نیز بر «افزایش ارزش‌افزوده از طریق تکمیل زنجیره ارزش صنعت نفت و گاز، توسعه تولید کالاهای دارای بازدهی بهینه (بر اساس شاخص شدت مصرف انرژی) و بالا بردن صادرات محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی با تأکید بر برداشت صیانتی از منابع» تأکید کرده است.

علاوه براین مقام معظم رهبری در بیانات اولین روز سال ۹۵ در اجتماع زائران و مجاوران حرم رضوی، در تشریح ۱۰ برنامه عملیاتی اقتصاد مقاومتی در سال ۹۵ (سال اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل) اشاره خاص به ارتقای بهره‌وری انرژی داشته‌اند.

حال می‌توان گفت با توجه به ضریب بازیافت میدان‌های نفتی در طول ۱۰ سال اخیر و همچنین در ۴ سال اخیر برنامه‌ریزی و  تمرکز چندانی بر این موضوع صورت نگرفته، و وضعیتی کاملاً برخلاف سیاست‌های اقتصاد مقاومتی و افزایش بهره‌وری در بخش‌های مختلف اقتصاد به‌ویژه در بخش انرژی، بر مدیران حاکم بوده است.

آن‌چنان‌که تلاش و دقتی بر روی مفاد سیاست‌های اقتصاد مقاومتی نبود و تنها از آنان به‌عنوان زینت‌بخش بیلبوردها، همایش‌ها و سخنرانی‌های مسئولین بهره‌برداری می‌شود.

انتهای پیام/

نظرات

ارسال نظر